راهنمای جامع ژلفوم در جراحی گوش و حلق و بینی

راهنمای جامع ژلفوم در جراحی گوش و حلق و بینی

در جراحی‌های ظریف گوش و بینی، حتی خونریزی کم هم دید جراح را زیر میکروسکوپ یا آندوسکوپ مختل می‌کند. یکی از ابزارهای رایج برای کنترل این خونریزی‌ها و حمایت از بافت ترمیم‌شده، خرید ژلفوم  است که در ایران با نام «ژلفوم» شناخته می‌شود. در این راهنما از اژاو مدیکال، کاربرد ژلفوم در جراحی گوش و حلق و بینی را بر پایه بروشور رسمی سازنده و مطالعات بالینی مرور می‌کنیم. این مطلب آموزشی است و جایگزین نظر جراح نیست.

ژلفوم چیست؟

ژلفوم یک اسفنج استریل، متخلخل و قابل جذب است که از ژلاتین تصفیه‌شده پوست خوک ساخته می‌شود. این اسفنج چندین برابر وزن خود خون و مایعات را در خود نگه می‌دارد. «Gelfoam» در اصل نام تجاری شرکت Pfizer است، اما در ایران برای همه اسفنج‌های ژلاتینی قابل جذب به کار می‌رود.

طبق بروشور سازنده، اثر ژلفوم بیشتر فیزیکی است. اسفنج با جذب خون یک داربست می‌سازد، جریان خون را کند می‌کند و به تشکیل و حفظ لخته کمک می‌کند.

ژلفوم در جراحی گوش

نقش در تمپانوپلاستی

در تمپانوپلاستی، به‌ویژه در تکنیک underlay، جراح قطعه‌های کوچک ژلفوم را داخل گوش میانی می‌گذارد. هدف این است که گرافت (معمولاً فاسیا) از زیر حمایت شود و جابه‌جا نشود. قطعه‌هایی هم در مجرای گوش خارجی قرار می‌گیرند تا گرافت از بیرون ثابت بماند. احساس پری گوش یا کاهش موقت شنوایی در هفته‌های اول بعد از عمل تا حدی به همین پانسمان مربوط است.

شواهد علمی چه می‌گویند؟

بیشتر مطالعات نشان می‌دهند میزان گرفتن پیوند با ژلفوم و بدون آن تقریباً برابر است:

یعنی ژلفوم ابزار کمکی رایج و مفیدی است، اما اجباری نیست. استفاده از آن به تکنیک جراحی و تصمیم جراح بستگی دارد.

ژلفوم در گوش چقدر طول می‌کشد جذب شود؟

ژلفوم در بافت نرم معمولاً طی ۴ تا ۶ هفته جذب می‌شود. در گوش میانی، که خون‌رسانی کمتری دارد، یک مطالعه ایرانی جذب کامل را ۴۵ تا ۵۴ روز گزارش کرده است. ژلفوم داخل مجرای گوش اغلب زودتر به شکل ماده ژله‌ای قرمز یا تیره خارج می‌شود یا پزشک آن را در ویزیت پیگیری ساکشن می‌کند. توضیح کامل‌تر را در مقاله زمان جذب ژلفوم داخل گوش  بخوانید.

روی مخاط آسیب‌دیده گوش میانی، ژلفوم ممکن است باعث فیبروز یا چسبندگی شود. به همین دلیل جراحان معمولاً کمترین مقدار لازم را به کار می‌برند و گاهی آن را به کورتیکواستروئید آغشته می‌کنند.

ژلفوم در جراحی بینی

بعد از سپتوپلاستی یا جراحی آندوسکوپیک سینوس، برخی جراحان به جای تامپون معمولی از ژلفوم به‌عنوان پانسمان قابل جذب استفاده می‌کنند. در یک کارآزمایی بالینی روی ۷۶ بیمار سپتوپلاستی، اسفنج ژلاتینی به اندازه تامپون خونریزی را کنترل کرد، اما هنگام ماندن در بینی راحت‌تر بود و هنگام برداشتن درد کمتری داشت. مقایسه دقیق‌تر را در مقاله مقایسه ژلفوم با تامپون‌های سنتی در جراحی بینی  ببینید.

موضوع این بخش پانسمان داخل بینی بعد از جراحی است و ربطی به فیلر یا ژل زیبایی بینی ندارد.

ژلفوم در جراحی حلق

شواهد درباره استفاده از اسفنج ژلاتینی ساده در بستر لوزه محدود است. بیشتر مطالعات روی ماتریکس ژلاتین-ترومبین تزریقی انجام شده که محصول متفاوتی است. پس نقش ژلفوم در جراحی حلق محدود و وابسته به تصمیم جراح است.

عوارض و احتیاط‌ها

بروشور رسمی Gelfoam این موارد را ذکر می‌کند:

• تمپانوپلاستی: گزارش تب، جذب‌نشدن ماده و کاهش شنوایی
• جراحی بینی: گزارش نادر سندرم شوک سمی (TSS)
• عفونت: ژلفوم می‌تواند کانون عفونت شود و در محل عفونی توصیه نمی‌شود.
• حساسیت: در افراد با حساسیت شناخته‌شده به کلاژن خوکی منع مصرف دارد.

نکات عملی کار با ژلفوم

• سلامت بسته‌بندی و تاریخ انقضا را پیش از باز کردن بررسی کنید.
• قطعه را به اندازه لازم ببرید. در گوش معمولاً قطعه‌های بسیار کوچک کافی است.
• برای استفاده خیس، اسفنج را در سرم نرمال سالین استریل فرو ببرید و فشار دهید تا هوای آن خارج شود.
• فقط کمترین مقدار لازم را بگذارید و مقدار اضافی را بردارید.
• بسته بازشده را دوباره استریل نکنید و باقی‌مانده آن را دور بریزید.

هنگام انتخاب محصول هم به استریل بودن، نشان CE، ثبت در سامانه IMED وزارت بهداشت، تنوع سایز و وجود بروشور رسمی سازنده توجه کنید.

ژلفوم علاوه بر ENT در دندانپزشکی هم کاربرد گسترده‌ای دارد. درباره آن در مقاله کاربرد ژلفوم در کنترل خونریزی پس از کشیدن دندان  بیشتر بخوانید.

جمع‌بندی

ژلفوم در گوش از گرافت حمایت می‌کند، در بینی پانسمانی قابل جذب و راحت‌تر از تامپون است و در حلق نقش محدودتری دارد. شواهد نشان می‌دهد استفاده از آن در گوش میانی موفقیت پیوند را تغییر معناداری نمی‌دهد. پس استفاده از آن یک تصمیم فنی و تحت نظر جراح است، نه یک الزام.

اگر برای اتاق عمل به دنبال گزینه‌های موجود هستید، مشخصات ژلفوم جراحی ایتالیایی استریل   و ژلفوم جراحی GELITA-SPON را در اژاو مدیکال ببینید.

سؤالات متداول

خروج ماده ژله‌ای قرمز از گوش بعد از عمل طبیعی است؟
معمولاً بله، چون اغلب بقایای ژلفوم آغشته به خون است. اگر ترشح بوی بد داشت، چرکی بود یا با تب و درد همراه شد، به جراح خود اطلاع دهید.

آیا ژلفوم برای موفقیت تمپانوپلاستی ضروری است؟
خیر. متاآنالیز ۲۰۲۳ با ۹ کارآزمایی تصادفی تفاوت معناداری در گرفتن پیوند با ژلفوم و بدون آن پیدا نکرد.

بعد از عمل بینی با ژلفوم، تامپون هم لازم است؟
برخی جراحان ژلفوم را به جای تامپون به کار می‌برند. نوع پانسمان را جراح بر اساس نوع عمل تعیین می‌کند.